اينترنت و انتخاب منابع اطلاعاتي

تأثير اينترنت بر انتخاب منابع اطلاعاتي را از جنبه‌هاي مختلفي مي‌توان مورد نقد و بررسي قرار داد:
1- اينترنت به عنوان ابزار انتخاب؛
2- نقش و جايگاه كتابداران و مصرف كنندگان اطلاعات در انتخاب منابع اطلاعاتي؛
3- تأثير اينترنت بر رفتارهاي اطلاع‌يابي محققان و استفاده كنندگان.
اينترنت به عنوان ابزار انتخاب
از مهم‌ترين مراحل انتخاب منابع اطلاعاتي، دسترسي به ابزارهاي انتخاب است. بدون دسترسي به اين ابزارها آگاهي انبوه اطلاعات منتشر شده در سطح جهان ناممكن است.
با گسترش اينترنت و دسترسي كتابخانه‌ها و افراد به آن و همچنين با توجه به مزيت‌‌هاي ويژهء اينترنت، ناشران و كارگزاران اطلاعات نيز از اين كانال ارتباطي براي معرفي و بازاريابي محصولات خود استفاده مي‌كنند. كتابخانه‌ها و افراد نيز با توجه به همان ويژگي‌هاي خاص، روزبه‌روز اينترنت براي شناسايي منابع و اطلاعات جديد استقبال بيش‌تري مي‌كنند.
از مزيت‌هاي اساسي اينترنت نسبت به ساير ابزارهاي انتخاب به موارد اساسي زير مي‌توان اشاره كرد:
- دسترسي به نسخه الكترونيك منابع: بسياري از ابزارهاي انتخاب چاپي مانند فهرست انتشارات سازمان‌ها، فهرست ناشران، فهرست كارگزاران، كتابشناسي‌ها، مجلات تخصصي، فهرست معرف آثار مرجع، پايگاه‌هاي اطلاعاتي، راهنماي پايگاه‌هاي اطلاعاتي، منابع نقد و بررسي، نسخه‌هاي نمونه و نسخه‌هاي آزمايش ممكن است از طريق اينترنت نيز قابل دسترسي باشند.
- روزآمد بودن اطلاعات: بسياري از اطلاعات موجود در اينترنت روزانه يا حتي به‌صورت لحظه‌اي روزآمد مي‌شوند؛ كاري كه معمولاً براي منابع چاپي به دشواري مي‌تواند صورت پذيرد يا در بيش‌تر موارد عملاً ناممكن است.
- قابليت جستجو: برخلاف منابع انتخاب چاپي كه امكان جستجوي پيچيده در آن وجود ندارد مي‌توان در منابع اينترنتي به جستجوي پيچيده در آن وجود ندارد مي‌توان در منابع اينترنتي به جستجوي دلخواه و رايانه‌اي پرداخت.
- محتواي اطلاعاتي بيش‌تر: معمولاً علاوه بر اطلاعاتي كتابشناختي مي‌توان در بيش‌تر موارد اطلاعاتي همچون قيمت، شيوهء تهيه، فهرست مندرجات كتاب يا مجله، نقد و بررسي، چكيدهء مقاله يا كتاب و بسياري از اطلاعات ديگر را كه اهميت اساسي در انتخاب منابع اطلاعاتي دارند به‌دست آورد.
- امكان سفارش همزمان و مستقيم: در بيشتر موارد همزمان با جستجو و انتخاب منابع اطلاعاتي در اينترنت مي‌توان اقدام به سفارش و دريافت مستقيم آن از ناشر نيز نمود.
- امكان دريافت متن كامل: بسياري از ناشران و كارگزاران مجلات با ارائه تسهيلات جستجوي رايگان در فهرست مندرجات و چيكدهء مقالات، امكان دريافت مستقيم متن كامل مقاله را نيز فراهم مي‌كنند. علاوه بر مجلات، بسياري از دانشگاه‌ها و موءسسات تحقيقاتي امكان جستجو و دريافت متن كامل پايان‌نامه‌ها، مقالات پيش چاپ، خبرنامه‌ها و بسياري از اطلاعات ديگر را فراهم مي‌كنند.
- انتقال جستجوهاي به عمل آمده: پس از جستجو مي‌توان نتايج به دست آمده را براي استفاده‌هاي بعدي ذخيره، يا براي ساير هكاران در نقاط مختلف ارسال كرد.
- استفاده از دوره‌هاي آزمايش رايگان: بسياري از ناشران، بخصوص ناشران مجلات و پايگاه‌هاي اطلاعات اين امكان را براي افراد و كتابخانه‌ها فراهم ساخته‌اند كه در طول دورهء زماني خاصي _ معمولاً بين يك تا سه ماه _ به‌طور رايگان از منابع اطلاعاتي مورد نظر استفاده كنند. در اين دوره كتابخانه‌ها مي‌توانند در متن كامل منابع اطلاعاتي جستجو و استفاده نمايند و همزمان به ارزيابي كامل آن نيز بپردازند. در پايان دوره و پس از استفاده از اين فرصت ايده‌آل، كتابخانه مي‌توان تصميم به اشتراك عناوين دلخواه بگيريد.
- عضويت در فهرست‌هاي پستي(1) ، خدمات آگاهي‌رساني جاري، اشاعهء گزينشي اطلاعات و فهرست مندرجات جاري مجلات ناشران: بسياري از ناشران با ارايهء خدمات فوق به محض انتشار كتاب يا شماره‌اي جديد از مجله، اطلاعات آن را به‌صورت خودكار و از طريق پست الكترونيكي براي مشتركين ارسال مي‌نمايند. به اين ترتيب علاقه‌مندان مي‌توانند به سرعت و بدون هيچ‌گونه مكاتبه‌اي _ فقط با يك بار عضويت در چنين خدماتي _ براي هميشه به اطلاعات مورد نياز دسترسي يابند و در صورت نياز به سفارش آن بپردازند.
نقش و جايگاه كتابداران و مصرف كنندگان اطلاعات در انتخاب منابع اطلاعاتي
همان‌گونه كه اينترنت دگرگوني و تحولي اساسي در توليد و توزيع اطلاعات به وجود آورده، نقش و جايگاه كتابداران و مصرف‌كنندگان اطلاعات را نيز در دسترسي به منابع اطلاعاتي متحول ساخته است. بسياري از اطلاعات موجود در اينترنت به طور رايگان و براي تمامي افراد قابل دسترسي است. مصرف‌كنندگان اطلاعات بدون واسطه و با جستجو در اينترنت، يا از طريق گروه‌هاي مباحثه، گروه‌هاي خبري، فهرست‌هاي پستي، آرشيوهاي الكترونيكي، يا مراجعه و جستجو در سايت‌هاي مورد علاقه و بسياري از روش‌هاي ديگر، بخشي از اطلاعات مورد نياز خود را تأمين مي‌نمايد. از اين جهت براي دسترسي به اين قبيل اطلاعات، نقش واسطه‌اي كتابداران كمرنگ شده است.
دسترسي به بسياري از مجلات اينترنتي نيز رايگان است، ولي اعتبار و صحت اين قبيل اطلاعات بسيار سوءال‌برانگيز است. بسياري از اين مجلات معمولاً داوري و ويراستاري علمي و ادبي نمي‌شوند. اما كماكان انتشار و توزيع مجلات علمي و پژوهشي معتبر در اختيار ناشران تجاري يا دانشگاهي است و براي دسترسي به آن بايد هزينهء آن را پرداخت. اين مجلات عمدتاً قرينهء اينترنتي همان مجلات چاپي هستند. هر چند دسترسي به دورهء كامل اين قبيل مجلات نيازمند پرداخت حق اشتراك مي‌باشد ولي واقعيت اين است كه با توجه به مشكلات مالي، كتابخانه‌ها نمي‌توانند تمامي مجلات مورد نياز را تهيه نمايند. از اين‌رو در بسياري از موارد ترجيح مي‌دهند به جاي اشتراك دورهء كامل مجله فقط مقالهء مورد نياز را از طريق خدمات تحويل مدرك تهيه نمايند. از اين رو در سطح جهاني شاهد كاهش اشتراك دورهء كامل مجله و افزايش دسترسي به خدمات تحويل مدرك مي‌باشيم.
ناشران و كارگزاران اطلاعات نيز به خوبي اين مشكلات و نيازها را درك كرده و در كنار ارائهء خدمات اشتراك، بخشي از فعاليت‌هاي خود را به ارائهء خدمات تحويل مدرك اختصاص داده‌اند و كتابخانه‌ها به جاي اشتراك دورهء كامل مجله _ بخصوص آن دسته از مجلاتي كه كم‌تر استفاده مي‌شوند _ فقط هزينهء مقالهء مورد نياز را پرداخت و آن را دريافت مي‌نمايند. با گسترش اينترنت اين نوع خدمات رشد بيش‌تري يافت و كتابخانه‌ها با اتصال به سايت‌هاي ناشران و كارگزاران استفاده كنندگان را مستقيماً به آن مرتبط ساختند. معمولاً استفاده كنندگان مي‌توانند به‌طور رايگان در فهرست مندرجات و چيكدهء مقالات جستجو كنند و پس از انتخاب مقالهء دلخواه با پرداخت هزينه، مستقيماً آن را دريافت نمايند. هزينهء مقاله ممكن است تماماً توسط استفاده كننده يا كتابخانه، يا بخشي توسط استفاده كننده و بخشي ديگر از سوي كتابخانه تأمين گردد. جستجو نيز محدود به عناوين خاص نمي‌گردد و استفاده كننده مي‌تواند در تمامي عناوين مجلات يك ناشر يا كارگزار كاوش نمايد.
نوعي ديگر از خدمات معمول در اينترنت اين است كه يك كتابخانه يا گروهي از كتابخانه‌ها به‌صورت كنسرسيوم با ناشر يا گروهي از ناشران قرارداد اوليه را امضاء مي‌كنند و استفاده كنندگان مي‌توانند از طريق اينترنت به جستجو در متن كامل مجلات دلخواه بپردازند و مقالات مورد نياز را چاپ، يا براي استفادهء بعدي ذخيره كنند. معمولاً اين نوع خدمات را چندين استفاده كننده به طور همزمان و از محل‌هاي مختلف مي‌توانند استفاده كنند و حتي بر اساس قرارداد، تمامي يا بعضي از كاربران مي‌توانند از اتاق كار يا منزل به آن دسترسي داشته باشند.
همان‌گونه كه اشاره شد در استفاده از مجلات علمي كه توسط ناشران تجاري يا غيرانتفاعي منتشر مي‌گردد سياستگذاري كلان، عمدتاً با كتابداران است و از آن پس استفاده كنندگان مي‌توانند بر اساس نوع قرارداد به جستجو در عناوين دلخواه بپردازند. گاهي جستجوي اوليه فقط محدود به فهرست مندرجات و چيكدهء مقالات مي‌شود و تنها هزينهء متن كامل مقالاتي كه استفاده شده‌اند دريافت مي‌گردد و نيازي به پرداخت هزينهء اشتراك سالانه نيست. در مواردي ديگر استفاده كنندگان مي‌توانند مجلات مورد نياز را تورق يا در آن جستجو كنند و مستقيماً مقالهء مورد نياز را چاپ، ذخيره، يا بر روي صفحهء نمايشگر مطالعه نمايند. استفاده كنندگان مي‌توانند مستقيماً از طريق تابلوهاي اعلانات، بولتن‌ها خبري، مجلات اينترنتي (بدون قرينهء چاپي)، آرشيوهاي الكترنيكي، گروه‌هاي مباحثه، گروه‌هاي خبري، فهرست‌هاي پستي و ساير روش‌هاي معمول و جستجو در سايت‌ها ناشران، انجمن‌هاي علمي و تخصصي، دانشگاه‌ها و موءسسات آموزشي و تحقيقاتي به بسياري از اطلاعات رايگان موجود در اينترنت دسترسي پيدا كنند.
تأثير اينترنت بر توليد اطلاعات و رفتارهاي اطلاع‌يابي استفاده كنندگان
يكي از مهم‌ترين دستاوردهاي اينترنت تأثير بر توليد اطلاعات و رفتارهاي اطلاع‌يابي محققان و پژوهشگران است مجلات علمي چاپي كه از ابزارهاي مهم براي ارائه و معرفي پژوهش‌هاي علمي يا دسترسي به آخرين دستاوردهاي علمي هستند به دلايل گوناگون توان پاسخگويي به درخواست‌هاي محققان و پژوهشگران را ندارند. موارد زير را مي‌توان از مهم‌ترين دلايل اين ناتواني برشمرد: حجم زياد توليدات علمي، كمبود تعداد مجلات علمي براي چاپ تمامي مقالات، سياست‌هاي ناشران در رتبه‌بندي مقالات و عدم چاپ بسياري از مقالات معتبر و باارزش، نبود مجلات تخصصي در بعضي موضوعات، هزينهء زياد توليد و توزيع مجلات، گراني مجلات و ناتواني كتابخانه‌ها و محققان در تهيهء مجلات مورد علاقه، انتظار طولاني براي چاپ مقالات و عدم انعكاس بموقع، سرعت كند دريافت و چاپ نظرات خوانندگان يا عدم چاپ و عدم انعكاس بموقع آن و بسياري دلايل ديگر.
همزمان با گسترش اينترنت، محققان، دانشمندان، دانشگاه‌ها و ساير مراكز آموزشي و تحقيقاتي نيز از اين ابزار براي گسترش ارتباطات علمي استفاده نمودند. آن‌ها از نقاط مختلف دنيا و با روش‌هاي مختلف از اينترنت براي مبادلهء اطلاعات بهره گرفتند. تابلوهاي اعلانات الكترونيكي، آرشيوهاي الكترونيكي، گروه‌هاي خبري، گروه‌هاي مباحثه و هم‌علاقه، فهرست‌هاي پستي، و ساير امكانات موجود در اينترنت كه كانال‌هاي بسيار مناسب براي برقراري ارتباط و مبادلهء اطلاعات هستند نيز با گرايش‌هاي جديد همسو شده و بسياري از منابع اطلاعاتي _ بخصوص مجلات علمي كه اهميت زيادي در فرايند پژوهش‌هاش علمي دارند _ را از طريق اينترنت روانهء بازار نموده‌اند و با ارائهء انواع خدمات جنبي، مشتريان بيش‌تري را به سوي خود جذب مي‌كنند. دانشگاه‌ها، مراكز و موءسسات آموزشي _ پژوهشي، انجمن‌ها و گروه‌هاي علمي و هم علاقه نيز به ايجاد كانال‌هاي ارتباطي ويژهء خود پرداخته‌اند و با پيشرفت‌هاي جديد در حوزهء ارتباطات، نرم‌افزار و سخت‌افزار روزبه‌روز اين ارتباطات وسيع‌تر و نظام‌مندتر مي‌شود. همچنين همكاري بين كتابخانه‌اي و استفاده از خدمات مورد نياز استفاده كنندگان از اين طريق تأمين مي‌شود.
مسائل قابل توجه در انتخاب منابع اطلاعاتي در اينترنت
هر چند استفاده از اينترنت در فرآيند انتخاب، سفارش و دسترسي به منابع اطلاعاتي، يكي از ضرورت‌هاي آشكار و گريزناپذير مراكز علمي و تحقيقاتي است، ولي استفادهء بهينه از اين ابزار به مطالعه‌اي جدي نيازمند است؛ بررسي مسائلي مانند انتخاب بين مجلات چاپي و مجلات الكترونيكي در اينترنت، آموزش كاركنان بخش انتخاب و سفارش و آموزش استفاده كنندگان مجلات الكترونيكي؛ نرم‌افزارها و سخت‌افزارهاي مورد نياز، تعيين اين كه چه افرادي، كجا، و چه موقع مي‌توانند به متن كامل مجلات در اينترنت دسترسي پيدا نمايند. براي بررسي مسائل فوق بهتر است كميته‌اي مركب ازكاركنان بخش انتخاب، بخش سفارش، بخش رايانه، بخش خدمات عمومي، بخش مجلات، بخش سازماندهي اطلاعات، نماينده‌اي از جامعه كتابخانه، و ... تشكيل گردد تا تمامي جنبه‌هاي دسترسي به منابع اطلاعاتي از طريق اينترنت و مسائل جانبي آن از قبيل موارد زير مورد مطالعهء همه جانبه قرار گيرد:
- آيا خريد مجلات چاپي اقتصادي‌تر است يا مجلات الكترونيكي؟ يا هم شكل چاپي و هم الكترونيكي يك مجله خريداري شود؟
- آيا مجلات الكترونيك در اينترنت براحتي قابل دسترس است؟
- مراجعه كنندگان و استفاده كنندگان چه نوع مجله‌هايي را ترجيح مي‌دهند؟
- دسترسي به ساير منابع اطلاعاتي اينترنتي (غيراز مجلات) براساس چه سياسيتي است؟ آيا محققان و استفاده كنندگان مي‌توانند آزادانه به اطلاعات موجود در تابلوهاي اعلانات، گروه‌ها خبري، گروه‌هاي مباحثه، سايت‌هاي دانشگاه‌ها و موءسسات آموزشي _ تحقيقاتي و انجمن‌هاي علمي و ساير منابع اطلاعاتي موجود در اينترنت دسترسي يابند؟ در غير اين صورت سياست كتابخانه در دسترسي به اين اطلاعات چيست؟
- آيا آن‌ها آموزش ديده‌اند؟
- آيا لوازم و تجهيزات مورد نياز از قبيل رايانه، مودم، چاپگر مناسب براحتي در دسترس است؟
- آيا خطوط ارتباطي مناسب وجود دارند؟
- آيا هزينه اشتراك، هزينهء مخابراتي و ساير هزينه‌هاي مربوطه تأمين شده‌اند؟
- آيا همه افراد مي‌توانند به اينترنت دسترسي داشته باشند يا فقط افراد خاصي مي‌توانند از آن استفاده نمايند؟
- براي تهيهء اطلاعات مورد نياز افرادي كه نمي‌توانند به اينترنت دسترسي يابند، چه چاره‌اي انديشيده شده؟
- آيا افراد در اتاق كار، كتابخانه يا در منزل براي دسترسي به اينترنت آزادند؟ چه‌وقت مي‌توانند از اينترنت استفاده نمايند؟
- مجلات الكترونيكي تك كاربره خريداري گردد يا چند كاربره؟
- ميزان استفاده از يك مجله چقدر است؟ و چه كساني بيش‌تر از آن استفاده مي‌كنند؟
- آيا بهتر نيست به‌جاي اشتراك دورهء كامل مجله، مقالهء مورد نياز از ناشر يا از سيستم‌ها خدمات تحويل مدرك خريداري گردد؟
- كتابخانه چه مجلات يا خدمات ديگري را از طريق اينترنت مشترك شده يا امكان استفاده از آن با پرداخت هزينهء آن در موقع استفاده وجود دارد؟ آيا جامعهء كتابخانه از تمامي موارد فوق مطلع است و شرايط استفاده از آن را مي‌داند؟
- براي بايگاني فايل‌ها و خروجي‌هاي چاپي و سازماندهي آن‌ها چه چاره‌اي انديشيده شده؟ براي امنيت اطلاعات و آرشيو الكترونيكي آن چه تدبيري به كار گرفته شده؟
- آيا افراد مجازند در مواردي كه تنها هزينهء تهيه مقاله‌اي خاص دريافت مي‌شود، هرتعداد مقاله را چاپ و منتقل نمايند؟
آيا مقدار هزينهء آن پيش‌بيني شده است؟ چه كسي آن را پردخت خواهد كرد: كتابخانه يا استفاده كننده؟
- آيا شيوه‌هاي جديد قراداد ناشران با كتابخانه‌ها و مسائل حقوقي دسترسي به اطلاعات الكترونيكي مورد ملاحظه قرار گرفته است؟
يكي از مهم‌ترين مشكلات در انتخاب آن دسته از منابع اطلاعاتي اينترنتي كه فقط از طريق اينترنت و به‌صورت الكترونيكي توزيع مي‌شوند، اعتبار و صحت اين اطلاعات است.
در انتخاب منابع اطلاعاتي چاپي و يا ساير منابع اطلاعاتي موجود در كتابخانه، معمولاً ملاك‌هاي مختلفي وجود دارد كه افراد مسئول يا كميته انتخاب با توجه به مجموع شرايط تصميم به تهيه منابع اطلاعاتي خاص مي‌گيرند. ولي در مورد منابع اطلاعاتي اينترنتي بسياري از اين ملاك‌ها براي ارزيابي منبعي اخاص حضور ندارند. براي مثال اعتبار ناشر و نويسنده دو عامل بسيار اساسي در انتخاب منابع اطلاعاتي چاپي‌اند كه در مورد بسياري از منابع اطلاعاتي اينترنتي فاقد موضوعيت است. بيش‌تر مجلات و مقالات اينترنتي توسط نويسندگان گمنام و بدون عبور از صافي‌هاي معمول ناشران مانند ويراستاران ادبي و علمي توزيع مي‌گردند. در بسياري از تابلوهاي اعلانات، بولتن‌هاي خبري و ساير كانال‌هاي معمول توزيع اطلاعاتي اينترنتي، مقالات بيشماري در دسترس جستجوگران است كه هيچگونه كنترل علمي بر آن صورت نگرفته يا در صورت اعمال كنترل مقدماتي، از سختگيري‌هاي معمول در انتشار منابع چاپي خبري نيست. از اين رو اعتبار و صحت اين قبيل اطلاعات مسئلهء اساسي است كه بايد به آن پرداخته شود.
دربارهء همه سوءالات فوق و سوءالات ديگري كه ممكن است مطرح شود، بايد ازقبل انديشيد، تجربه كرد و راه‌حل مناسب ارائه نمود. برخي از اين تصميمات، مديريتي است؛ تعدادي مربوط به امور مالي و اقتصاد اطلاعات مي‌باشد. جنبه‌هاي فني خدماتي، فرهنگي، و غيره بايد به‌دقت مطالعه شود تا خدمات مناسب تضمين گردد. در بسياري موارد حتي لازم است قبل از تصميم‌گيري نهايي، پروژه‌اي آزمايشي براي اشتراك تعداد مجدودي مجله يا ساير خدمات مورد نياز اجرا گردد تا بر مبناي تجربه و آزمايش تصميم‌گيري شود. تهيهء آمار، ارزيابي عملكرد سال‌هاي قبل و سنجش ميزان كارآيي آن نيز بايد در دستور كار قرار گيرد.
 
پي‌نوشت:

1. Mailing lists